Home > Veiligheid > Is machineveiligheid echt zo ingewikkeld?

Is machineveiligheid echt zo ingewikkeld?

31-01-2018

Baardemans_foto2_machineveiligheid_400x400_627773015

Contact met bewegende delen van machines veroorzaakte ruim 16 procent van de ernstige arbeidsongevallen in 2016. Is machineveiligheid zulke complexe materie, schiet de wetgeving tekort of zijn medewerkers gewoon hardleers?

Websites buitelen over elkaar heen om de wetgeving over machineveiligheid uit te leggen. “De Machinerichtlijn 2006/42/EG is een productrichtlijn …”, “De ‘sociale’ richtlijn arbeidsmiddelen (2009/104/EG) geeft minimumvoorschriften voor veiligheid en gezondheid …”.

Het blijft complexe materie voor ondernemers, merkt Paul Hoogerkamp van adviesbureau Mecid. Hij is als voorzitter van de normcommissie Machineveiligheid van het NEN betrokken bij normalisatie van machineveiligheid. Daarnaast zit hij in diverse werkgroepen over risicobeoordeling, functionele veiligheid, gebruikersinstructies, veiligheidsafstanden en ergonomie. Hoogerkamp: “Het komt niet aanwaaien, je moet je er wel in verdiepen. Anders wordt het één grote hoop. Maar als je er de tijd voor neemt, valt het ook wel weer mee. En als je het netjes doet, is er niks aan de hand.”

> LEES OOK: Met de RI&E naar veilige machines

Stijging van 13% aan ernstige arbeidsongevallen in 2016

In het rapport ‘Staat van ernstige arbeidsongevallen’ registreerde de Inspectie SZW in 2016 2.459 slachtoffers van ernstige arbeidsongevallen, een stijging van 13 procent in vergelijking met 2015. Ruim 16 procent van de slachtoffers raakte (dodelijk) gewond door contact met bewegende delen van een machine. Volgens de Inspectie hebben economische groei, flexibilisering van de arbeidsmarkt en de vergrijzing van de beroepsbevolking invloed op het aantal arbeidsongevallen. “De meest voorkomende faalfactoren hangen samen met gebrek aan motivatie, alertheid en veiligheidsbewustzijn”, stelt de Inspectie.

De kennis komt niet aanwaaien, je moet je er wel in verdiepen

Hoogerkamp zoekt de stijging van ongevallen niet in de complexe wetgeving. “De wetgeving an sich is goed. Regels leiden doorgaans ook niet tot een stijging.” Hij vermoedt andere oorzaken: “Wellicht worden mensen naar verloop van tijd gemakzuchtig en minder alert omdat het al jaren goed gaat met een machine. En in hoeverre gebruiken alle zzp’ers professioneel gereedschap? Ook komt het nog voor dat medewerkers aangebrachte afscherming verwijderden. Omdat een proces als geheel niet goed is doordacht”.

Casus – Slechte constructie
Een fabriek schermt een kilometer lange machinelijn af met een groot hekwerk. Om de paar honderd meter zit een toegangsdeur met een noodstopcircuit. Best ver lopen voor medewerkers. Bovendien slaat dan de hele lijn af en opnieuw opstarten duurt lang. Medewerkers omzeilen daarom de beveiliging en laten zich vanaf een bordes over de machine binnen het hekwerk zakken. Een advies om meerdere toegangsdeuren te voorzien van een gewone stop krijgt geen opvolging. Totdat een medewerker in een grijper bekneld raakt en dodelijk verongelukt. Van Ekelenburg: “Dat was niet zozeer een gedragsfout, maar een fout van degene die de machine met hekwerk zo bedacht heeft. Het gedrag werd in de hand gewerkt door een slechte constructie.”

> LEES OOK: Knelplaatsen leveren gevaar op

Ook Henk van Ekelenburg, directeur van ProSafety Consult en auteur van het boek Productieve Machineveiligheid, stelt dat er een bredere kijk nodig is dan ‘een hek eromheen met een noodstop erbij’. “Je moet een werkproces goed analyseren en de veiligheid daarop afstemmen. Welke interactie kun je verwachten: hoe kunnen medewerkers in de praktijk fysiek met de machine te maken krijgen? Soms moet een medewerker gewoon bij een machine kunnen als die draait, maar je wilt voorkomen dat mensen om beveiliging heen gaan werken.”

Er wordt veel goedbedoeld, maar risicovol aan machines geknutseld

Vier trends op het gebied van machineveiligheid

Hoogerkamp signaleert een aantal trends op het gebied van de machineveiligheid.

  • Zo is er momenteel veel aandacht voor de link met security. “Veel machinesystemen werken tegenwoordig computergestuurd via pc’s en (veiligheids)PLC’s. Security (beveiliging) is nu een belangrijk item. Je wilt niet dat een hack kan leiden tot een onveilige machine of de veiligheid van processen kan beïnvloeden.”
  • Daarnaast ziet Hoogerkamp een versterkte aandacht voor de samenhang tussen verschillende richtlijnen en geharmoniseerde normen. “Een fabrikant krijgt, naast de machinerichtlijn, te maken met nevenrichtlijnen op het gebied van milieu en veiligheid.”
  • Ook technologische vernieuwingen met sensoren en robots roepen volgens hem nieuwe vragen op over de veiligheidsgerelateerde besturingen. “Zijn die voldoende betrouwbaar en beschikbaar als het gaat om veiligheid?”
  • En er wordt volgens Hoogerkamp veel goedbedoeld, maar risicovol geknutseld: “Mensen experimenteren tegenwoordig met nieuwe technische mogelijkheden. Met arduino of rasperry PI en een motortje met een mes bouwt iemand eenvoudig zelf een robotgrasmaaier. De voorbeelden staan op internet. Er ontbreekt dan helaas wel een essentiële beschermkap voor het ronddraaiende mes. Als zo’n mes losschiet, is dat levensgevaarlijk. Het is goedbedoeld knutselen, maar de bouwers negeren toaal de basisvoorschriften van (machine)veiligheid.”(tekst gaat verder onder foto)

Baardemans_foto 1_machineveiligheid_687_717412072

 

Meer aandacht voor integrale aspect van machineveiligheid

Om veilig met machines te werken moet het integrale aspect van machineveiligheid aandacht krijgen”, benadrukt Hoogerkamp. En daar schort het volgens hem nogal eens aan. De toegenomen flexibilisering van het werk helpt daarbij zeker niet, vindt hij. “Als teams in losser verband gaan werken, wie houdt dan het overzicht? Hoe is dan de integrale factor machineveiligheid gewaarborgd? Producten worden steeds vaker gehuurd of geleased. Die worden dus niet voor de specifieke gebruikersgroep ontworpen, maar voor de ‘generieke’ gebruiker. Hoe ontwerp je producten voor generieke gebruikers die zij veilig kunnen gebruiken, zonder voorkennis van de restrisico’s en onderhoud dat door een andere partij wordt uitgevoerd? Dat zijn de trends die spelen, waarvan we nog geen idee hebben hoe ze uit gaan pakken.”

Een machineontwerper moet in de huid kruipen van de operator

Ontwerpers met onvoldoende kennis van machineveiligheid

Sommige ontwerpers hebben sowieso onvoldoende kennis van machineveiligheid, meent Hoogerkamp. Ontwerpers zijn volgens hem niet altijd goed op de hoogte van de stand van de techniek van de wetgeving en het toepassen van de normen. “Bij controle van de elektrische veiligheid hoor ik dat de norm is toegepast,. Maar vervolgens constateer ik toch de nodige fouten waaruit blijkt dat niet volgens die norm is ontworpen (zogenoemde non-compliances). Dat betekent niet dat een product meteen onveilig is, maar het voldoet aantoonbaar niet aan de norm. Daar is nog een flinke weg te gaan.”

> LEES OOK: De actuele normen voor machineveiligheid

Casus – Aangepaste machine

In een kaasfabriek verpakken medewerkers kazen in folie. Een groot mes snijdt de folie van de rol. Bij het ontwerp is geen rekening gehouden met het feit dat de kazen op de lijn nog warm en daardoor iets bol zijn. Daardoor gaan de kazen op de lijn tollen en worden ze niet goed verpakt. Medewerkers proberen tijdens het proces verstoringen op te lossen en te corrigeren, met het risico op ongevallen. Het probleem wordt op advies structureel opgelost door de machine aan te passen, zodat de kazen niet kunnen gaan tollen. Daardoor neemt ook de productiviteit toe.

Productiviteit en veiligheid in elkaars verlengde brengen

Volgens Van Ekelenburg wordt veel veiligheid bedacht voor de bedoelde functie van een machine. Maar als een ontwerper onvoldoende rekening houdt met kleine verschillen in aangeleverde halffabricaten, kunnen er makkelijk storingen ontstaan, stelt hij. “Bij karton heb je door het snijproces soms kleine afwijkingen in het halfproduct. Een vouwmachine moet je dan finetunen. Als je daarover niet van tevoren hebt nagedacht, gaan mensen improviseren met afstellingen om het werkproces te versnellen. Dan kun je de machine volhangen met waarschuwingen, maar die worden een irritatiefactor. Het overbruggen van veiligheid heeft altijd te maken met ‘last hebben’ van de beveiliging. Want die staat haaks op de productiviteit waar een medewerker op wordt afgerekend. Je moet productiviteit en veiligheid in elkaars verlengde brengen. Anders wint altijd een van de twee en dat wil je niet.”

Zorg dat veiligheid en productiviteit in elkaars verlengde liggen

Volgens Van Ekelenburg moet een ontwerper van een machine in de huid kruipen van een operator. Niemand kent het proces beter dan de operator zelf, zegt hij. “Een ontwerper moet nadenken over alle werkzaamheden waar een operator in de praktijk mee te maken kan krijgen. In alle mogelijke fases: productie, schoonmaak en onderhoud. Letsel kun je voorkomen door energie weg te halen en de machine volledig uit te schakelen. Of door niet in het energiegebied te komen en buiten de gevarenzone te blijven. Maar soms kan dat laatste niet. Omdat je een meting moet doen, producten er verwrongen uitkomen of je aan troubleshooting moet doen. Het is zaak dat vooraf te bedenken.”

> LEES OOK: Machineveiligheid zonder malaise

Casus – Trillingen meten
Een medewerker van een bedrijf doet met een oscilloscoop trillingsmetingen aan een machine. Daarvoor moet hij bij een draaiende machine metingen verrichten binnen de gevarenzone. Op advies is een kabeltje aangelegd, waardoor de medewerker de oscilloscoop buiten de gevarenzone kan inpluggen en aflezen.

In opleiding meer aandacht voor product- en machineveiligheid

Hoogerkamp pleit ervoor om tijdens opleiding en scholing veel meer aandacht te besteden aan product- en machineveiligheid. “Zodat mensen gaan beseffen dat iets door een motortje laten bewegen ook veiligheidsrisico’s kan hebben.” Tegelijk waarschuwt hij ervoor dat de marktwerking leidt tot veel zzp’ers op de werkvloer. Maar dat veel van hen onvoldoende beloning krijgen om de juiste dingen te doen die hun veiligheid kunnen bevorderen. “Als iemand amper geld opzij kan leggen voor zijn pensioen, hoe kun je dan verwachten dat hij zich laat scholen op machineveiligheid, normen aanschaft en kennis neemt van de inhoud?”, vraagt Hoogerkamp zich hardop af. “Daar wringt iets.”

Auteur| Walter Baardemans

 

> TIP: Tijdens het congres Veilig Werken verzorgt Henk van Ekelenburg de workshop Van luie naar productieve veiligheid

image_pdf

Deel dit bericht via:


    Reageer

    Uw emailadres wordt niet gepubliceerd, velden met een * zijn verplicht.

    *

    Neem onderstaande anti-spam code over: